سی و هشتمین جشنواره بین‌المللی فیلم‌های کودکان و نوجوانان شنبه گذشته با برپایی افتتاحیه و با یاد کودکان شهید میناب رسماً کار خود را در اصفهان آغاز کرد. مهم‌ترین رویداد سالانه سینمای کودک در حالی به راه خود ادامه می‌دهد که با گذشت نزدیک به چهار دهه از عمر آن، اینکه تا چه حد توانسته به ارتقای جایگاه سینمای کودک کمک کند، همچنان محل بررسی است. در طول این سال‌ها، جشنواره کودک به فیلم‌ها فرصت نمایش، به فیلمسازان امکان معرفی آثارشان و به این ژانر، جایگاهی مستقل در سینمای ایران داده اما معمولاً اتفاق مهم‌تر، پس از پایان جشنواره آغاز می‌شود، زیرا جشنواره می‌تواند فرصتی جدی برای سینمای کودک باشد تا با نسلی مرتبط شود که قرار است بخش مهمی از مخاطبان آینده سینما را شکل دهند و از طرفی برای فیلمسازان نیز فضایی برای آزمودن ایده‌ها و همچنین پیدا کردن مسیرهای جدید روایت فراهم کند. به همین دلیل، اهمیت جشنواره فقط به تعداد فیلم‌های حاضر در آن محدود نمی‌شود؛ مسئله اصلی این است که تا چه اندازه می‌تواند میان فیلمساز، مخاطب و آینده سینمای ایران ارتباط برقرار کند.
جشنواره سی و هشتم؛ نشانه‌هایی از تغییر
در نگاه نخست، آمار سی و هشتمین دوره امیدوارکننده است. ۷۷۱ اثر در بخش ملی برای حضور در جشنواره ثبت شدند؛ از جمله ۴۶ فیلم بلند داستانی، ۲۸۶ فیلم کوتاه داستانی، ۱۷۶ پویانمایی کوتاه، ۵۰ مستند کوتاه و ۱۰۷ فیلم هوش مصنوعی. همچنین ۱۱۷ اثر به موضوعاتی مانند میناب، جنگ ۱۲روزه و جنگ رمضان پرداخته‌اند. افزایش تعداد فیلم‌های بلند متقاضی نیز از نکات قابل توجه این دوره است. در مقایسه با دوره گذشته که ۲۵ فیلم بلند برای حضور در جشنواره متقاضی بودند و در نهایت هشت فیلم به بخش مسابقه راه یافتند؛ امسال اما تعداد متقاضیان به ۴۶ عنوان رسیده و ۱۵ فیلم در بخش مسابقه بلند داستانی انتخاب شده‌اند.
این دوره از نظر قالب و محتوای آثار نیز از تصویر سنتی جشنواره کودک فاصله گرفته است. برای نخستین بار، آثار مبتنی بر هوش مصنوعی به شکل رسمی در ساختار جشنواره جای گرفته‌اند و بخشی با عنوان «آینه سینمای کودک و نوجوان» به مرور و ارزیابی آثار منتخب به نمایش درآمده در سینما، تلویزیون و سکوهای نمایش خانگی داخلی از دوره سی‌وهفتم تا آغاز دوره سی‌وهشتم می‌پردازد. این تغییرات از آن جهت اهمیت دارند که سینمای کودک امروز دیگر فقط با فیلم‌های سینمایی رقابت نمی‌کند. کودکان و نوجوانان با شبکه‌های اجتماعی، بازی‌های ویدئویی، پلتفرم‌های نمایش خانگی، انیمیشن‌های خارجی و محتوای تولیدشده با ابزارهای هوش مصنوعی مواجه‌اند و این دوره از جشنواره خود را با این تغییرات همراه کرده است.همچنین در این دوره، بخش ویژه میناب با محوریت کودکان و آسیب‌های ناشی از جنگ و به یاد کودکان شهید مدرسه شجره طیبه میناب اضافه شده؛ بخشی که در قسمت رقابتی، آثار مرتبط با موضوع کودکان و آسیب‌های ناشی از جنگ را داوری می‌کند و در بخش غیررقابتی نیز به مرور آثاری درباره جنگ و کودکان در سینمای ایران و جهان می‌پردازد. اهمیت این بخش فقط به اضافه شدن یک عنوان جدید به جشنواره محدود نمی‌شود و اختصاص یک بخش ویژه به میناب و آثار مرتبط با کودکان آسیب‌دیده از جنگ، نشان می‌دهد جشنواره نسبت خود را با اتفاقات اجتماعی روز تعریف کرده است.
تصویری متنوع از سینمای کودک
ترکیب فهرست ۱۵ فیلم بلند امسال نشان می‌دهد سینمای کودک و نوجوان امسال به یک جنس از روایت محدود نشده؛ در میان آثار حاضر، از پویانمایی و فانتزی و ماجراجویی گرفته تا درام‌های اجتماعی و داستان‌هایی با پس‌زمینه جنگ و مسائل خانوادگی دیده می‌شود. تنوعی که حاکی از تلاش فیلمسازان برای روایت جهان کودک و نوجوان از دریچه‌هایی متفاوت است. حضور چهره‌های شناخته‌شده سینما در کنار فیلمسازانی که تجربه‌های متفاوتی در این حوزه دارند نیز ترکیب این بخش را متنوع‌تر کرده است. از میان ۱۵ فیلم، هفت اثر در گروه کودک، هفت اثر در گروه نوجوان و یک اثر در گروه مشترک کودک و نوجوان قرار گرفته‌اند. در این میان، سه پویانمایی «بادبادک»، «نابغه و دیو سنگی» و «نگهبانان خورشید» و همچنین «ورکانا» به عنوان پویانمایی هوش مصنوعی سهم مهمی در بخش بلند دارند. این حضور را باید در تداوم موفقیت انیمیشن ایرانی در سال‌های اخیر دید؛ آثاری که در اکران عمومی توانسته‌اند به فروش قابل توجهی برسند و حتی در مقاطعی با پرفروش‌ترین فیلم‌های گیشه رقابت کنند. این نشان می‌دهد انیمیشن یکی از ظرفیت‌های جدی سینمای کودک برای جذب مخاطب است؛ ظرفیتی که اهمیت آن فقط به جشنواره محدود نمی‌شود و در گیشه نیز امتحان خود را پس داده است.
جشنواره‌ای که باید از ویترین عبور کند
جشنواره، ویترین سینمای کودک است اما اینکه به همان اندازه نقش مهمی در معادلات اکران عمومی فیلم‌ها دارد یا خیر همچنان مهم است. اینکه سرنوشت فیلم‌ها پس از نمایش در جشنواره چه می‌شود و در اکران عمومی چطور می‌توانند مخاطب را جذب کنند همواره یکی از مهم‌ترین چالش‌های آثار راه‌یافته به این رویداد بوده است. البته نباید مشکلات این ژانر را به حساب جشنواره گذاشت، زیرا جشنواره مسئول تولید همه فیلم‌ها نیست، سالن سینما نمی‌سازد و به‌تنهایی هم نمی‌تواند سلیقه مخاطب را تغییر دهد؛ اما با وجود این نقدها، نمی‌توان اهمیت تاریخی جشنواره فیلم کودک را نادیده گرفت. این رویداد طی نزدیک به چهار دهه، یکی از نقاط عطف تقویم سینمای ایران در حوزه کودک و نوجوان بوده است. نسل‌هایی از فیلمسازان و بازیگران از مسیر آن عبور کرده‌اند و بخشی از خاطرات سینمایی چند نسل از مخاطبان با آن گره خورده است.
برگزارکنندگان این دوره نیز بر همین سرمایه تاریخی تأکید دارند و جشنواره را حاصل بیش از ۳۸ سال تجربه و خاطره می‌دانند. بنابراین مسئله، حذف یا کم‌اهمیت کردن جشنواره نیست؛ برعکس، شاید وقت آن رسیده باشد که از این رویداد انتظار بیشتری داشته باشیم اما این انتظار، بدون توجه به تغییرات دنیای کودکان و نوجوانان ممکن نیست.
جشنواره در مواجهه با کودک امروز
اگر قرار است سینمای کودک با شرایط امروز جامعه همراه شود، ناگزیر است که خود را با این تغییرات همگام کند، زیرا سینمای کودک امروز با سینمای کودک چند دهه پیش تفاوت‌های بسیاری پیدا کرده است. ابزارهای تولید تغییر کرده‌اند، شکل تماشای فیلم عوض شده و رقیبان سینما از انیمیشن‌هایی با کیفیت‌های چشمگیر گرفته تا شبکه‌های اجتماعی مختلف و بازی‌های رایانه‌ای، برای جلب توجه کودکان بیشتر شده‌اند. در چنین شرایطی، جشنواره فیلم کودک را می‌توان فراتر از یک رویداد تخصصی برای نمایش آثار این حوزه دید؛ این جشنواره فرصتی برای سینمای ایران است تا بخشی از مخاطبانی را که معمولاً در معادلات اصلی اکران کمتر دیده می‌شوند، جدی‌تر بشناسد.
به همین جهت، این دوره از جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان از منظر تعداد آثار متقاضی، تنوع قالب‌ها و توجه به پویانمایی و هوش مصنوعی، دوره‌ای قابل توجه است. اما هنوز نمی‌توان این ویژگی‌ها را به‌تنهایی نشانه ورود سینمای کودک ایران به مرحله‌ای تازه دانست. این اتفاق زمانی معنا پیدا می‌کند که آثار تولیدشده امکان دیده شدن پیدا کنند، فیلم‌ها به مخاطبان خود برسند و ارتباط میان جشنواره و چرخه واقعی سینما حفظ شود. اگر جشنواره پس از ۳۸ دوره همچنان فقط محل نمایش و داوری فیلم‌ها باشد، بخشی از ظرفیت خود را نادیده گرفته است اما اگر بتواند از سرمایه تاریخی‌اش برای ایجاد ارتباط میان تولید، اکران و مخاطب استفاده کند، آن وقت قدمت جشنواره از یک عدد تاریخی به سرمایه‌ای واقعی برای سینمای کودک تبدیل خواهد شد.
نظر شما